ⓘ Biološka raznolikost tj. bioraznolikost jeste pojam koji opisuje činjenicu da na Zemlji nisu nikad postojala, ne postoje, niti mogu postojati dva biološki istov ..

Genetička raznolikost

Genetička raznolikost je razina biološke raznolikosti, koja se odnosi na ukupan broj nasljednih svojstava u genetičkoj strukturi jedne vrste. Ona se razlikuje od genetičke varijabilnosti, koja opisuje tendenciju promjenljivosti genetičkih karakteristika. Genetička raznolikost služi kao način populacije da se prilagodi vječno promjenljivom životnom okruženju. Sa većim potencijalima genetičke varijacije raste i vjerovatnoća da će neka jedinka u populaciji posjedovati varijantu alel koja odgovara promijenjenim okolnostima. Takve jedinke imaju veće šanse da prežive u novonastalim okolnostima i ...

Ekološka raznolikost

Ekološka raznolikost ili ekosistemska raznolikost, poznata i kao ekološki diverzitet je različitost raznih prostora i razina raznolikosti na razini ekosistema i drugih životnih zajednica na različitim stupnjevima ekološke integracije. Razlikuje se od biodiverziteta, koji se odnosi na razlika u vrstama prisutnim u životnim zajednicama i njihovoj genetičkoj strukturi. U ekosistemsku raznolikost mogu biti uključeni i razni ekosistemi u biosferi, raznolikost vrsta i ekološki proces koji se neprekidno odvijaju u različitim fizičkim srukturama i konstelacijama živog i neživog svijeta. U suštini ...

Katalog života

Katalog života je internetska baza podataka koja daje najopsežniji i najautoritativniji indeks poznatih vrsta životinja, biljaka, gljiva i mikroorganizama na svijetu. Nastao je 2001. godine u partnerstvu izmedu globalnog Species 2000 i američkog Integriranog taksonomskog informacijskog sistema. Kataloški interfejs dostupan je na dvanaest jezika i koriste ga istraživači, gradani, naučnici, nastavnici i kreatori politika. Katalog koristi i Biblioteku baštine biodiverziteta, Barkod sistema životnih podataka, Enciklopediju života i Globalnu bazu podataka o biološkoj raznolikosti. Katalog sada ...

Ugrožena vrsta

Ugrožena vrsta je vrsta čija je populacija tako malena da joj prijeti izumiranje. Ispočetka korišten jedino od biologa i ekologa, ovaj je pojam dobio i svoje pravno značenje kada su mnoge države, pod pritiskom pokreta za zaštitu okoline, donijele zakone kojima se odredene vrste definiraju kao ugrožene te na temelju njih donose razne mjere u svrhu sprječavanja njihovog izumiranja, najčešće u obliku zabrane lova ili privrednog iskorištavanja pojedinih prirodnih staništa. Stavljanje odredenih vrsta na listu ugroženih, odnosno skidanje s nje, čest je predmet kontroverzi i političkih sukoba iza ...

Fitosociologija

Fitosociologija je disciplina botanike koja proučava biljne zajednice, na temelju najiscrpnijih florističkih istraživanja. Istovremeno, to je jedna od oblasti proučavanja vegetacije, koja se može zasnivati na drugim aspektima pristupa, kao što su fiziografski, klimatski, ekomorfološki, poljoprivredni, šumarstveni, itd. Ovaj naziv te nauke se odavno ustalio na zapadnoevropskim jezičkim područjuma, dok je u jugoistoistočnoj Evropi poznatija pod nazivom "fitocenologija". Ova biološka nauka je sintetička studija spontanog definiranja biljnih zajednica i njihovog klasificiranja prema florističk ...

Konzervacijska biologija

Konzervacijska biologija je biološka nauka o prirodi biološke raznolikosti i mogućnostima zaštite vrsta, njihovih staništa i biocenoza, odnosno ekosistēmâ od prekomjernog iskorištavanja, prekomjerne stope istrebljenja i rušenja bioloških interakcija.

                                     

ⓘ Biološka raznolikost

Biološka raznolikost tj. bioraznolikost jeste pojam koji opisuje činjenicu da na Zemlji nisu nikad postojala, ne postoje, niti mogu postojati dva biološki istovjetna živa sistema. Bioraznolikost izumrlih i postojećih oblika života i njihovih zajednica možemo proučavati na razini sveukupnog živog svijeta i viših sistematskih kategorija, medu posmatranim vrstama živih bića ili medu istovrsnim jedinkama i njihovim različito definiranim grupama. Bioraznolikost je sveukupno stanje i ukupni biološki potencijal promjenljivosti, odnosno izvorni uslov opstanka žive supstance na Zemlji.

Uopšteno gledajući, bioraznolikost se može opisivati koristeći više polaznih nivoa i pripadajućih definicija:

  • intraspecijska raznolikost predstavlja biološku heterogenost unutar svake vrste, a njena osnova je genetički diverzitet, dok je
  • specijska raznolikost je definirana brojem različitih vrsta u posmatranom prostoru i vremenu,
  • ekološka raznolikost odredena je učestalošću različitih biocenoza, ekosistema i viših stepena ekološke integracije.

Biološke nauke koje se posebno intenzivno bave problemima, uzrocima i posljedicama tj. prirodom, procesima i pojavama promjenljivosti životnih oblika – kao osnovnu jedinicu proučavanja uzimaju vrstu, odnosno intraspecijsku i interspecijsku raznolikost.

Iako u tom pogledu postoje različite procjene, smatra se da je do danas na našoj planeti poznato preko milion životinjskih i pola miliona biljnih vrsta, a skupa sa neopisanim oblicima, taj broj doseže opseg i 3–10 miliona. Jedna od njih je i vrsta Homo sapiens "čovjek razumni", koja obuhvata sve ljude današnjice i njihove neposredne fosilne pretke.

Nakon pojave molekularnobioloških analiza, identifikacija evolucijskih linija i vrsta životnih oblika razvijala se strahovito brzo. Odredene vrste molekulskih informacija, posebno sekvenci DNK, mogu pružiti jasniju podršku nego što su morfološki podaci ikada mogli poslužiti za identifikaciju vrsta, posebno kada su u grupi i slične su po izgledu. Molekulski markeri često mogu biti odredeni mnogo manje dvosmisleno od morfoloških obilježja. Odredivanje vrsta je izuzetno važno za očuvanje biološke raznolikosti. Do danas je imenovano oko 1.9 miliona vrsta, ali se procjenjuje da je njihov ukupni broj može biti bilo gdje izmedu 3-100 miliona, jer nije proučavan veliki broj životinja i biljaka. Naprimjer, poznato je gotovo 300.000 vrsta cvjetnica, ali njihov pravi broj može biti bliže 400.000, sa oko 2.000 vrsta koje se otkriju svake godine. Čak se i neopisani sisari i dalje otkrivaju. Njih oko 4.000 do 5.000 je otkriveno u zadnjih 20 godina 20. stoljeća. Povremeno su otkriveni čak i relativno veliki sisari, kao što su saola Pseudoryx nghetinhensis ili oriks Oryx slična životinja iz jugoistočne Azije, opisana 1990-ih, a koja je svrstana u posebni sopstveni rod.

Ispoljavanje bioraznolikosti unutar svake kategorije ima naglašene prostorne i vremenske dimenzije. Naučno je dokazana i na prvi pogled uočljiva činjenica da su – u istom vremenskom" presjeku” trenutku promatranja – različiti živi sistemi, tj. jedinke i grupe populacije. npr. medusobno biološki nejednaki po nizu svojstava. Ta sveprisutna pojava se opisuje kao istovremena promjenljivost. Budući da je njena osnovna odrednica prostor, češće se označava kao prostorna promjenljivost. S druge strane, pojam alohronična raznovremena, neistovremena promjenljivost opisuje pojavu dinamične raznolikosti istih živih sistema – jedinki i grupa – u vremenu, tj. činjenicu da nijedan od njih danas biološki nije ono što je bio" juče” niti je onakav kakav će biti" sutra”. Prema svojoj osnovnoj dimenziji – vremenu, ovakva promjenljivost se označava i kao temporalna vremenska. Ukupni slijed proces promjena jedinke, od začeća do smrti, označava se kao ontogeneza ontogenetska promjenljivost, a proces historijskog mijenjanja prirodnih bioloških drupa je filogeneza filogenetska promjenljivost. Nauka o ontogenezi je ontogenija, a o filogenezi – filogenija.

Bioraznolikost obuhvata i varijabilnost i varijaciju lat. varius = različit. Ovi nazivi se u bosanskom jeziku obično poistovjećuju i medusobno i sa pojmom promjenljivosti uopće. U svom izvornom značenju, oni imaju različitu primjenu:

  • varijabilnost opisuje sposobnost i pojavu vremenskog alohroničnog mijenjanja istih živih sistema jedinki i grupa,
  • varijacija se uglavnom odnosi na prostornu ili sinhroničnu nejednakost različitih bioloških sistema.

Bioraznolikost se može proučavati na svim razinama organizaciono-funkcionalnog ustrojstva organizama: od molekulske razine do individualne i grupne populacijske bioraznolikosti do svekolike biosfere. Osnovne vrste bioraznolikosti su:

  • individualna bioraznolikost i
  • populacijska bioraznolikost.
                                     

1. Individualna bioraznolikost

Individualna bioraznolikost raznolikost jedinki, odnosno individualnost ili individualna posebnost kod čovjeka: osobnost – personalnost u ogromnoj većini populacija živih bića počiva na variranju izuzetno velikog broja kvalitativnih i kvantitativnih svojstava osobina i praktično neograničenim mogućnostima kombiniranja njihovih varijanti fenotipova. U manjim skupinama teško ćemo naći dvije osobe koje imaju istovjetnu varijantu samo jednog svojstva krvnu grupu A, npr.; manje ih je koje su podudarne po dvije osobine krvna grupa A – plave oči, npr., dok su obično rijetke one koje imaju istu kombinaciju tri svojstva krvna grupa A – plave oči – crna kosa. Sa porastom broja posmatranih obilježja progresivno opada vjerovatnoća da ćemo i u velikim ljudskim skupinama susresti dvije osobe sa istovjetnom kombinacijom njihovih varijanti. Ako proučavamo niz jednostavnih dimorfnih osobina, zapazit ćemo da broj njihovih kombinacija raste geometrijskom progresijom, čija je osnova 2 = broj alternativnih varijanti, a potencija n = broj obuhvaćenih svojstava. Dvije takve osobine se mogu ispoljavati u 4 = 2 2, tri u 8 =2 3, četiri u 16 2 4 različitih individualnih kombinacija itd; 2 10 = 1.024, 2 20 =1.048.576, a 2 34 iznosi preko 17 milijardi, što više od tri puta premašuje ukupni broj preko sedam milijardi savremenih stanovnika, odnosno 1/5 svih ljudi koji su do sada živjeli na našoj planeti. Stotinjak ovakvih svojstava daje broj kombinacija koji je daleko veći ne samo od ukupnog broja do sada rodenih ljudi nego i svih živih bića zajedno.

Krajnji obrisi genetičkih okvira individualne promjenljivosti u svakoj vrsti organizama, tj. biološke raznolikosti tek se mogu naslutiti na osnovu novijih procjena prema kojima ljudski genom sadrži oko 30.000 lokusa donedavno se smatralo da ukupno ima 100.000 tih jedinica. Kod ovih lokusa se javlja oko 7% 2.100 heterozigotnih, tj. dimorfnih ili polimorfnih gena, a računa se da imaju čak i do 10.000 nemonomorfnih gena. Mogućnosti kombinovanja zigotnih genotipova van srodstva dosežu upravo fantastične razmjere, jer ako su oba roditelja heterozigotna po jednakom n istih gena, potencijalno mogu stvarati 3 n različite zigote, a ako je pritom riječ i o različitim genskim lokusima – taj broj iznosi 4 n. Na osnovu ovih procjena postaje jasno zašto je ekstremno malo vjerovatno da su dva organizma ikada imale ili će ikada imati istovjetnu genetičku podudarnu kombinaciju svih opisivih svojstava. Naučnu zasnovanost ove hipoteze ne umanjuje ni činjenica da se u toku reproduktivnog perioda stvara ograničen broj ženskih gameta, budući da u samo jednom ejakulatu može biti i oko 200 miliona spermatozoida. Ako se tome doda i plastičnost medusobnog djelovanja istih genotipova i različitih faktora životne sredine i ontogenetska promjenljivost, potvrduje se i opravdanost pretpostavke da broj mogućih geno–fenotipskih kombinacija u posmatranoj populaciji prevazilazi ukupnu količinu elektrona u kosmosu. Čak ni blizno ili multiplo potomstvo, nastalo bespolnim razmnožavanjem kloniranjem jednog zigota, nije biološki apsolutno identično. Na osnovu ovih pojednostavljenih procjena i činjenice da je većina individualnih značajki najčešće polimorfna, postaje jasna naučna utemeljenost pretpostavke da broj mogućih individualnih posebnosti u svakoj vrsti prelazi ukupan broj elektrona u kosmosu. Zato svaka ljudska jedinka predstavlja biološki jedinstvenu i neponovljivu prirodnu pojavu.

                                     

2. Populacijska bioraznolikost

Populacijska bioraznolikost je osnovni preduslov svih mikroevolucijskih procesa. Iako vodi porijeklo iz biološke različitosti pripadajućih individua, predstavlja novi – organizaciono viši nivo i kvalitet u odnosu na individualnu bioraznolikost. Ona ima posebne pojavne oblike i mjere. Bez obzira da li posmatramo kvalitativnu ili kvantitativnu individualnu varijaciju, grupno–specifična svojstva neminovno imaju količinske kvantitativne parametre.

Individue se medusobno razlikuju po varijantama i kategorijama pojedinih kvalitativnih ili kvanititativnih obilježja, a medugrupne razlike su redovno definirane kvantitetom relativnom učestalošċu individualnih fenotipova posmatranih svojstava i njhovih varijanti. Dvije osobe se, naprimjer, mogu razlikovati i po tome što jedna ima krvnu grupu A, a druga B, te po alternativnim kvalitetima biohemijskoj strukturi antigena krvnih grupa ABO sistema. Medutim, dvije hipotetične populacije po ovom svojstvu razlikuju se po tome što u jednoj od njih ima, recimo, 40% krvne grupe A i 15% grupe B, za drugu istovremeno mogu biti karakteristične bilo koje niže ili više učestalosti ovih fenotipova npr. 60%: 40%. Kada je riječ o kvalitativnim osobinama, osnovna mjera medugrupnih razlika je relativna učestalost njihovih varijanti – izražena u obliku razlomka, proporcije, procenta, promila itd. Medutim, kada je riječ o kvantitativnim obilježjima, neposrednim mjerenjem možemo utvrditi da je jedna osoba visoka tačno 162 cm, a druga 195.6 cm. Osnovni pokazatelj medugrupnih razlika prema tom svojstvu nije nijedna od direktnih mjera, nego njihova posredno izvedena srednja vrijednost x koja u matičnoj populaciji prve jedinke može biti x=180 cm, a druge x =175 cm.

Ovaj najgrublji pokazatelj grupnih svojstava očito ne pruža ni najosnovnije podatke o unutargrupnoj varijaciji obuhvaćenih individua. Tako se isti njeni iznosi mogu javljati i u ekstremnim slučajevima kao kod apsolutne homogenosti ili heterogenosti posmatranog uzorka i populacije, gdje su svi ispitanici iste visine i svaki ispitanik različite visine. Najbitnije podatke o strukturi uporedenih grupa daju standardizovani statistički pokazatelji raspona variranja, relativne učestalosti i gustine disperzije kvantitativnih kategorija, Medu njima najznačajniji su: kvartili, standardna devijacija, varijansa, standardna greška, koeficijent varijabilnosti i neki drugi. Ove osnovne karakteristike strukture svake posmatrane grupe omogućavaju primjenu viših nivoa analize unutargrupne i medugrupne promjenljivosti, odnosno prirode i značaja uočenih medugrupnih razlika.

Takoder se može zaključiti da se nijedna grupa osobina, bez obzira na vrstu i prirodu promjenljivosti, ne odnosi ni na jednu od pripadajućih individua. Budući da je beskonačno mala vjerovatnoća pojave dviju biološki identičnih osoba u cjelokupnom čovječanstvu svih vremena, teorijski je nemoguća i pojava dvije biološki apsolutno jednake ljudske grupe.

Identični mijenjajuċi "kvaliteti" antigeni istog biohemijskog sastava i kvantitativne kategorije fluktuirajućih osobina mogu se javljati u svim posmatranim ljudskim skupinama, odnosno subpopulacijama, koje se medusobno razlikuju po relativnoj učestalosti individualnih fenotipova. U svakoj od njih, nezavisno od drugih, učestalosti svake kategorije posmatranih kvalitativnih i kvantitativnih svojstava se može kretati od 0 do 100%. Tu su izuzeta ona koja su medusobno vezana, kod kojih nezavisno varira omjer fenotipova u svakom sistemu varijacije ponaosob.

  • Može se zaključiti da izložene činjenice same po sebi jasno pokazuju da se nijedna grupna osobina, bez obzira na vrstu promjenljivosti, ne može neposredno odnositi ni na jednu od pripadajućih individua. Ova nepobitna naučna činjenica redovno je i tendenciozno zanemarivana ili pogrešno tumačena u polazištima svih oblika diskriminacije osobito rasne na osnovi grupnih bioloških specifičnosti. Budući da je beskonačno mala mogućnost pojave dvaju identičnih osoba u sveukupnom čovječanstvu svih vremena, teorijski je nemoguće po bilo kojem kriteriju definirati dvije biološki apsolutne jednake ljudske skupine. Ta konstatacija se podjednako odnosi na sinhronične i alohronične relacije.

Osnovu temporalnog kontinuiteta grupne promjenljivosti i njenog spacijalnog održavanja čini genski fond populacije sadržan u skupu gameta svakog pokoljenja, a svaki individualni genotip je izraz empirijske složene vjerovatnoće spajanja gameta odredene genetičke konstelacije. Feno–genotipski sastav svake populacije direktno zavisi od relativne učestalosti gena sa svih hipotetičnih 30.000 lokusa ili 25.000, u što se danas vjeruje. Na osnovu toga može se tvrditi da se relativne medugrupne razlike izvorno mogu svesti na specifičnosti učestalosti alternativnih varijanti pojedinih gena, tj. da je osnova biološke heterogenosti ljudskih grupa populacija sadržana u specifičnostima njhove genetičke strukture. Drugim riječina, dugoročni kontinuitet svih bioloških osobenosti svake populacije počiva na kontinuitetu i osobenostima njene genetičke strukture. Po njoj se ona manje ili više može razlikovati od ostalih istovrsnih populacija. Na toj osnovi počiva i svaka spoljna prepoznatljivost pojenih populacija, uključujući i ljudske rase.

Genetičke osobenosti neke ljudske populacije mogu počivati na:

  • 2 Potpunom odsustvu alela koji se u ostalim populacijama redovno javljaju;
  • 1 Prisustvu jednog ili više alelogena kojih u drugima uopće nema;
  • 3 Obje ove pojave što je najčešće.

Struktura i dinamika genskog fonda svake populacije imaju svoje osnovne parametre medu kojima su najznačajniji: učestalost pojedinih fenotipova, odnosno genotipova i odgovarajućih alela, feno–genotipski sistem nastanka reproduktivnih parova, njihova reproduktivna rata i distribucija genskih kombinacija u potomstvu, te faktori, priroda i brzina mijenjanja njenog genetičkog sastava. Osnovni elementi populaciono–genetičke strukture i njihove medusobne kauzalne veze, nivoi i oblici ispoljavanja najjasnije se mogu sagledati proučavanjem hipotetičkih odnosa u genetički ravnotežnoj populaciji.

                                     

3. Vanjski linkovi

  • Biogeografija bioraznolikosti, Interaktivno.
  • Konvencija biološke raznolikosti pri law-ref.org - Indeksirano.
  • Greenfacts
  • Konvencija o biološkoj raznolikosti
  • ActionBioscience Archived 2014-09-21 na Wayback Machine, Projekat Američkog instituta za biološke nauke.
  • Stanfordova enciklopedija: bioraznolikost